“Em sợ học 4 năm xong, công việc đó không tồn tại nữa”.

Một giáo viên chủ nhiệm lớp 12 tại TP. Hồ Chí Minh cho biết đây là câu hỏi mà học sinh nhắc đến rất nhiều trong những ngày sau kỳ thi. Khác với áp lực “đậu hay rớt” của những thế hệ trước, nhiều thí sinh hiện nay đang đối diện với một nỗi lo khác: chọn ngành gì để không bị bỏ lại phía sau trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) lên ngôi.

Chỉ trong vài năm, nhiều công việc từng được xem là ổn định đã bắt đầu thay đổi vì AI. Điều đó khiến nhiều học sinh cuối cấp rơi vào trạng thái hoang mang. Bởi trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp các video với tiêu đề như: “5 ngành AI sẽ thay thế”, “Đừng học ngành này nếu không muốn thất nghiệp” hay “Ngành học lương trăm triệu sau 3 năm”… 

Giữa hàng trăm ngành học, hàng chục phương thức xét tuyển và vô số lời khuyên trên mạng xã hội, việc đưa ra lựa chọn phù hợp chưa bao giờ là điều dễ dàng. Và càng tìm hiểu, nhiều học sinh lại càng nhận ra điều đáng sợ nhất không phải là chọn một ngành khó học, mà là dành 4 năm ĐH cho một lựa chọn mình không thực sự phù hợp.

Theo nhiều chuyên gia giáo dục, hậu quả lớn nhất của việc chọn sai ngành không nằm ở học phí hay số năm đã bỏ ra. Đó là cảm giác mất phương hướng sau vài năm ĐH, là việc học trong trạng thái đối phó hoặc ra trường nhưng vẫn chưa biết mình muốn làm gì. Không ít sinh viên (SV) đến năm thứ 3 hoặc năm cuối mới nhận ra bản thân không phù hợp với ngành đã chọn. Có người quyết định học lại từ đầu. Có người chấp nhận làm trái ngành. Cũng có người bước vào thị trường lao động với tâm thế mông lung vì chưa từng thật sự hiểu mình phù hợp với điều gì.

Theo báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), gần một nửa số kỹ năng cốt lõi của người lao động hiện nay có thể thay đổi trong vòng 5 năm tới - cho thấy áp lực thích nghi sẽ không dừng lại ở thế hệ 2K8.

Ở góc độ đào tạo, ThS. Nguyễn Hải Trường An - Giám đốc Trung tâm Truyền thông và Phát triển Tuyển sinh, Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM (DHV), cho rằng: "Hiểu mình trước khi hiểu ngành mới là điều quan trọng nhất với học sinh hiện nay. Nhiều bạn dành rất nhiều thời gian để tìm kiếm 'ngành hot', nhưng lại chưa có đủ trải nghiệm để hiểu bản thân phù hợp với môi trường nghề nghiệp nào."

Theo ThS. Trường An, doanh nghiệp hiện nay không chỉ tìm kiếm người giỏi kiến thức chuyên môn mà còn đánh giá cao khả năng thích nghi, tư duy giải quyết vấn đề và kỹ năng làm việc trong môi trường liên tục thay đổi. Đó cũng là lý do DHV và nhiều trường ĐH đang tăng cường các hoạt động trải nghiệm, dự án thực tế và kết nối doanh nghiệp ngay từ những năm đầu.

Thực tế cho thấy, không ít SV chỉ nhận ra năng lực và sở thích thật sự của bản thân sau khi tham gia các hoạt động thực tế ngoài lớp học: từ dự án học thuật, câu lạc bộ đến chương trình thực hành nghề nghiệp.

Tại DHV, mô hình “Đại học Thông minh, Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp” đang được triển khai theo hướng tăng cường trải nghiệm thực tế cho SV. Năm 2026, nhà trường tuyển sinh 20 ngành học với hơn 50 chương trình đào tạo thuộc các lĩnh vực kinh tế, quản trị, tài chính, luật, tâm lý học, công nghệ, ngôn ngữ, du lịch, truyền thông và khoa học sức khỏe.

Bên cạnh ngành mới: AI, nhiều chương trình được thiết kế theo định hướng liên ngành, tích hợp công nghệ và kỹ năng thực hành nhằm giúp SV thích nghi tốt hơn với sự thay đổi của thị trường lao động.

Thực tế, rất ít người ở tuổi 18 có thể biết chính xác mình sẽ gắn bó với công việc nào trong 10 năm tới. Điều khiến nhiều chuyên gia giáo dục quan tâm hơn không phải là việc học sinh chọn sai ngành từ đầu, mà là không có cơ hội trải nghiệm đủ sớm để hiểu bản thân và điều chỉnh hướng đi khi cần thiết.

Tại DHV, bên cạnh việc mở rộng chương trình đào tạo theo định hướng ứng dụng, nhà trường còn triển khai nhiều chính sách đồng hành dành cho tân SV như quỹ học bổng lên đến 75 tỷ đồng, các chương trình hỗ trợ tài chính UniBridge, chính sách ưu tiên dành cho thí sinh đăng ký Nguyện vọng 1 và cam kết ổn định học phí trong toàn khóa học. 

Bởi sau tất cả, điều quyết định một người đi được bao xa đôi khi không nằm ở việc họ bắt đầu bằng ngành học nào, mà là họ có đủ cơ hội để hiểu mình, phát triển năng lực và trưởng thành trong một môi trường phù hợp hay không.